Χάουαρντ Μπάρκερ: Ο Αριστοτέλης έσφαλε, η τραγωδία δεν οδηγεί στην κάθαρση

Posted on March 15, 2010. Filed under: Μπάρκερ Χάουαρντ |

  • Της ΙΩΑΝΝΑΣ ΚΛΕΦΤΟΓΙΑΝΝΗ
  • Ελευθεροτυπία, Σάββατο 13 Μαρτίου 2010

Ενας άνδρας αποβιβάζεται στο λιμάνι του Πειραιά. Πρώτη στάση του ξένου, ένα κουρείο. Εκεί θα ανακοινώσει αιφνιδιαστικά στον ανυποψίαστο κουρέα την πανωλεθρία των Αθηναίων στη Σικελία. Είναι ο πρώτος -καταγεγραμμένος- αγγελιαφόρος του κακού. Το περιστατικό, μύθευμα πιθανώς του Πλουτάρχου στο βίο του στρατηγού Νικία, ο ευφυής Βρετανός δραματουργός Χάουαρντ Μπάρκερ κατ’ αρχάς το «υιοθετεί». Εν συνεχεία, το διυλίζει στη «δεξαμενή» της θουκυδίδειας ιστορίας και, εντέλει, το απογειώνει ποιητικά, κάνοντας με συγκλονιστικό τρόπο πράξη το μανιφέστο του για την επανεφεύρεση της τραγωδίας.

Το θέατρο δεν είναι πεζοδρόμιο», λέει ο ποιητής Χάουαρντ Μπάρκερ

Το θέατρο δεν είναι πεζοδρόμιο», λέει ο ποιητής Χάουαρντ Μπάρκερ

Απ’ το χειρουργικό «πάντρεμα» και την αναπάντεχη αντιστροφή των όρων-ρόλων, η οποία φτάνει να ακουμπά με αγριότητα στο ασυνείδητο, γεννιέται τελικά το «Υστατο Σήμερα», αυτό το μακροσκελές καταστροφολογικό ποίημα του 64χρονου Μπάρκερ για τη σκηνή. Ενα ανελέητο παιχνίδι σκύλου και γάτας μεταξύ του «αθώου» κουρέα και του αινιγματικού βασανιστή- μαντατοφόρου του κακού, που ανέβασε εξίσου «χειρουργικά» στο «Θέατρο της Οδού Κυκλάδων» ο Λευτέρης Βογιατζής. Με τον ίδιο στον ρόλο του μεφιστοφελικού ξένου (Δνείστερ), που πρεσβεύει «Οι άνθρωποι είναι πιο ωραίοι πεσμένοι καταγής παρά όρθιοι», και τον Δημήτρη Ημελλο ως χειραγωγούμενο κουρέα. Στο γλωσσικό ξεκλείδωμα ενός ερμητικά κλειστού «σύμπαντος» η Τζένη Μαστοράκη διαπρέπει.

  • Στο «Υστατο Σήμερα» συνδυάζετε δύο πηγές: τον Θουκυδίδη και τον Πλούταρχο. Εναν «επιστήμονα» ιστορικό, τουλάχιστον τον πιο αξιόπιστο της αρχαιότητας, και έναν επιρρεπή στις δεισιδαιμονίες «παραμυθά». Πώς πετύχατε τη χρυσή τομή;

«Τις πηγές δεν τις εξέτασα ενδελεχώς. Εχω μια βαθιά φυσική απέχθεια για κάθε έρευνα. Ωστόσο, η Σικελική Εκστρατεία αποτελεί μια αφήγηση που σε στοιχειώνει -κι εγώ τη γνώριζα αρκετά καλά από παιδί».

  • Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, η πρώτη αντίδραση των Αθηναίων στην είδηση της σικελικής καταστροφής ήταν η αμφιβολία. Οταν πια πείστηκαν για τη συμφορά που τους βρήκε, άρχισαν να κατηγορούν μάντεις και οιωνούς. Ο κουρέας σας, αντίθετα, έχει την ωριμότητα να παραδεχτεί αμέσως την ήττα στον εαυτό του. Η αμφιβολία αλλά και η αντίδραση των συμμάχων, που θέλησαν να στραφούν αμέσως κατά της συντετριμμένης Αθήνας, δεν σας ενδιέφεραν δραματουργικά;

«Δεν είμαι ιστορικός. ‘Η, για να το θέσω αλλιώς, εγώ επινοώ τις ιστορίες μου. Ενα πράγμα κατά κύριο λόγο μ’ ενδιέφερε. Η γοητεία της καταστροφής. Πρόκειται για έναν ψυχολογικό “λογαριασμό”».

  • Αυτός είναι ο λόγος που δεν σας αφορά οποιαδήποτε μορφή πολιτικής αλληγορίας; Στον Θουκυδίδη, πίσω από την Αθηναϊκή Δημοκρατία, εύκολα μπορεί κανείς σήμερα να «διαβάσει» τις σύγχρονες ιμπεριαλιστικές ΗΠΑ. Εσείς δεν υπονοείτε κάτι σχετικό.

«Μπορείτε να “διαβάσετε” στο “Υστατο Σήμερα” ό,τι επιθυμείτε. Δεν είμαι όμως Μπρεχτ. Δεν θέλω να μορφώσω κανέναν. Οσον αφορά τον ιμπεριαλισμό, όλοι το ίδιο δεν κάνουν; Ονομάστε μια υπερδύναμη που δεν έγινε αυτοκρατορία. Είναι αδύνατο».

  • Πώς δουλεύετε συνήθως ένα μύθο ή ένα ιστορικό γεγονός; Πώς ακριβώς επεξεργαστήκατε το περιστατικό που αφηγείται ο Πλούταρχος για το μπαρμπέρικο στον Πειραιά;

«Με τη φαντασία. Είμαι ευφάνταστος και ευρηματικός. Στη μελέτη είναι που “κλοτσάω”».

  • Ενώ η εποχή μας αποκαθηλώνει τους μύθους, εσείς επιμένετε σ’ αυτούς.

«Ο θρύλος είναι μια βαθιά δεξαμενή. Στα νερά του αρμενίζουν τα “αποσαθρώματα” σπουδαίων κοινωνιών. Πείτε μου, ποιος μπορεί να αντισταθεί και να μη βουτήξει στα νερά του μύθου;».

  • Ο Δνείστερ στο έργο σας κατέχει τον έλεγχο της κατάστασης αδιαλείπτως;

«Ναι. Η έκστασή του απορρέει από τη μελέτη των συνεπειών της καταστροφής στην ανθρώπινη ψυχή. Δεν πρόκειται για σαδισμό. Ο σαδισμός είναι ευτελής και πληκτικός».

  • Ομολογώ ότι δυσκολεύτηκα να βρω την έκσταση που περιγράφετε στο συναρπαστικά σκληρό «Υστατο Σήμερα».

«Προφανώς δεν γνωρίζετε τι θα πει έκσταση!».

  • Περισσότερο έκδηλη είναι στό έργο σας η κάθαρση.

«Ο Αριστοτέλης έσφαλε. Η τραγωδία δεν είναι “καθαρτήρια”. Η τραγωδία είναι αγωνία».

  • Γνωρίζει ο Δνείστερ τις κακές ειδήσεις ή απλώς έχει την ικανότητα να τις εκμαιεύει;

«Ασφαλώς γνωρίζει τις κακές ειδήσεις. Αυτό που κάνει τον κουρέα να φανταστεί τη συμφορά σωστά έως και την τελευταία λεπτομέρεια, είναι ο τρόμος».

  • Εχετε αναρωτηθεί πού θα καταλήξει ο Δνείστερ εγκαταλείποντας το μπαρμπέρικο; Το πλοίο του έχει φύγει.

«Αναρωτιέμαι συχνά. Διαισθάνομαι ότι πεθαίνει. Στο κουρείο ζει την τελευταία του ιστορία. Πώς να επιζήσει μετά τη σπουδαιότερη στιγμή του;».

  • Εχετε πει ότι ο Δνείστερ δεν πιστεύει σε τίποτα απολύτως.

«Ο Δνείστερ δεν έχει πολιτική συνείδηση. Αυτό του δίνει ελευθερία».

  • Μεταξύ των δύο «αντιπάλων» ποιος είναι ο «νικητής»; Ο κουρέας τουλάχιστον έχει το μαγαζί του -αν όχι πια το γιο του.

«Ο κουρέας είναι εκείνος που δεν έχει τίποτα. Το κουρείο πρόκειται να καταστραφεί κι ο ίδιος να σκοτωθεί. Αυτό είναι συμφωνημένο. Εξ ου φοράει καθαρή ποδιά -για να πεθάνει. Θα γίνει το σφαχτάρι – όχι πάντως για τον Δνείστερ».

  • Ο κουρέας είναι το θύμα;

«Δεν γράφω για θύματα. Στην τραγωδία δεν υπάρχουν θύματα».

  • Αναρωτιέμαι αν πίσω από τον Δνείστερ εν μέρει κρύβεται ο συγγραφέας. Ξέρει να χειραγωγεί τον συνομιλητή του. Και είναι τόσο εκλεπτυσμένος και ακριβής στη χρήση της γλώσσας…

«Τι ακριβώς σημαίνει αυτή η ερώτηση; Δεν είμαι ένας κοινωνικός καταγραφέας. Οι ήρωές μου μιλούν με όλες τις δυνατότητες της γλώσσας».

  • Δεν έχω διαβάσει το κείμενό σας στο πρωτότυπο. Αναρωτιέμαι αν είναι διαφορετική η γλώσσα του Δνείστερ από του κουρέα.

«Σε ένα βαθμό, ναι. Αλλά και οι δύο είναι σαφείς στην καθαρή διατύπωση των σκέψεών τους. Δεν έχω ταξικές προκαταλήψεις. “Εξοπλίζω” τους εργάτες και τους διανοούμενους με την ίδια ικανότητα στον λόγο. Το θέατρο δεν είναι πεζοδρόμιο!».

  • Η γλώσσα σας αναπτύσσεται σαν ένα μουσικό έργο. Εχει ένα βασικό θέμα-μοτίβο που επανέρχεται ξανά και ξανά αναπτυγμένο. Πώς ακριβώς την επεξεργάζεστε; Η ιδιότητα του ποιητή καθορίζει τον τρόπο που χρησιμοποιείτε τον λόγο;

«Ποιητής είμαι, κι ως τέτοιος έχω επιτρέψει στην ποίηση να εισδύσει στο θέατρο. Το θέατρο είναι τόπος για την ποίηση. Ας αφήσουμε το σινεμά για τον κοινωνικό ρεαλισμό. Ας αφήσουμε την τηλεόραση για την αλήθεια. Το θέατρο πρέπει να είναι απλά ο… εαυτός του».

  • Είναι ευκολότερο για έναν ποιητή να γράψει θέατρο;

«Τι θα μπορούσε να είναι ευκολότερο; Η ποίηση είναι συνώνυμο της πειθαρχίας. Ο κοινωνικός ρεαλισμός είναι υπόθεση που αφορά τα οκνηρά μυαλά!».

  • Πώς αποκτά ένα έργο τη μορφή του;

«Εγγενώς. Ποτέ δεν οργανώνω ένα θεατρικό έργο».

  • Αγαπάτε το δυαδικό σχήμα. Το στενό πλαίσιο των δύο χαρακτήρων διευκολύνει τον συγγραφέα να εστιάσει σε λεπτομέρειες, που διαφορετικά μπορεί να του ξέφευγαν;

«Αναπόφευκτα η συναρπαστική μονομαχία αφορά αυστηρά μόνο δύο πρόσωπα».

  • Υπάρχουν συγκεκριμένα συστατικά σε μια ιστορία που σας ενεργοποιούν συγγραφικά;

«Σπανίως “δανείζομαι” μια ιστορία. Τις επινοώ, συχνά σε σχέση με ένα γεγονός».

  • Σας ενδιαφέρει περισσότερο η ατομική μικρο-ιστορία απ’ τη μεγάλη Ιστορία;

«Προφανώς με αφορούν και τα δύο. Στο σημείο αυτό, στη μετάβαση, εμφανίζεται η “μπαρκεριανή” κρίση».

  • Στο δοκίμιό σας για το θέατρο «Arguments for a Theater», διακηρύσσετε ότι «η πιο κατάλληλη τέχνη για ένα έργο στο μεταίχμιο της ύπαρξης είναι αυτή που διεγείρει τον πόνο». Τοποθετείτε τον πόνο σε περίοπτη θέση.

«Το να υποφέρεις είναι ζωή. Το ότι οι σοσιαλιστικές δημοκρατικές κοινωνίες νομιμοποιούν τον εαυτό τους εξαλείφοντας τον πόνο είναι παράλογο και αντιφατικό. Ακόμα και αποκτηνωτικό. Η αποδοχή, και όχι η αποδόμηση του πόνου καθιστά την τραγωδία αυτό που είναι».

  • Ο πόνος είναι το βασικό «αίσθημα» που θέλετε να εγείρετε στους θεατές σας και στο «Υστατο Σήμερα»;

«Το “Υστατο Σήμερα” δεν είναι τραγωδία. Ωστόσο το κοινό καλείται να παρακολουθήσει έναν άνθρωπο που υποφέρει. Η αξιοπρέπειά του υπερβαίνει τον πόνο -δεν τον αποδομεί». *

Στοιχεία ταυτότητας

Ο Χάουαρντ Μπάρκερ γεννήθηκε το 1946 στο Ντάλγουιτς από γονείς εργάτες.

Σήμερα, απ’ τους σημαντικότερους εν ζωή δραματουργούς, ζει στο Μπράιτον, την «πιο ξεπεσμένη», σύμφωνα με τον ίδιο, «πόλη της Αγγλίας». Σπούδασε γαλλική ιστορία του 19ου αιώνα. «Δεν δίδαξα, δεν διέθετα ακαδημαϊκή κλίση. Εγινα συγγραφέας σχεδόν χωρίς να το καταλάβω, δεν τέθηκε καν ζήτημα επιλογής», έχει πει. Δεν γράφει, όμως, μόνο θέατρο. Είναι ποιητής, ζωγράφος, φωτογράφος και σκηνοθέτης των έργων του στον θίασό του The Wrestling School. Είναι, επίσης, στοχαστής και θεωρητικός.

Μερικά από τα θεατρικά του έργα: The Power of the Dog, Last Supper, Seven Lears, Scenes from an execution, Gertrude the Cry, 13 Objects. Στην τελευταία του «σοδειά» ανήκουν τα: Ι saw myself (2008) και Found in the Ground (2009). Στην Ελλάδα τον γνωρίσαμε από παραστάσεις των έργων του «Ενα καινούργιο κόκκινο» (2002) «Und» , «Ιουδήθ» και «Possibilities».

Η λέξη «προοδευτικός» ζέχνει

Ο Τζορτζ Ιρβινγκ (κουρέας) και ο Ντάνκαν Μπελ (Δνείστερ) στην παγκόσμια πρεμιέρα του «Υστατου Σήμερα» το 2008 στο «Arcola Theater»

Ο Τζορτζ Ιρβινγκ (κουρέας) και ο Ντάνκαν Μπελ (Δνείστερ) στην παγκόσμια πρεμιέρα του «Υστατου Σήμερα» το 2008 στο «Arcola Theater»

  • Με ποιους δραματουργούς αισθάνεστε συγγένεια;

«Με κανέναν. Μόνο με ποιητές!».

  • Πού βρίσκετε τον σύνδεσμό σας με την αρχαία ελληνική τραγωδία;

«Στην κατεργαριά της ανθρώπινης ύπαρξης».

  • Με τα έργα σας, που ο ίδιος περιγράφετε με τον όρο «θέατρο της καταστροφής», προσπαθείτε να επαναπροσδιορίσετε το τραγικό;

«Οντως, αυτό έχω επαναπροσδιορίσει».

  • Πώς θα περιγράφατε τη σχέση σας με το κοινό;

«Αγνοώ το κοινό ως παράγοντα του θεάτρου».

  • Θεωρείστε μεταμοντέρνος δραματουργός. Δώστε τον δικό σας ορισμό του μεταμοντερνισμού.

«Μα, δεν είμαι μεταμοντέρνος. Δεν είμαι “μετα”-τίποτα».

  • Σε ποια κατεύθυνση βλέπετε να οδεύει η σύγχρονη δραματουργία;

«Δεν ανήκω στο σύγχρονο θέατρο και, ως εκ τούτου, δεν συζητώ γι’ αυτό».

  • Εχετε πει ότι «το θέατρο είναι αναγκαιότητα για την κοινωνία, πεδίο για τη φαντασία και την ηθική εικοτολογία. Δεν μπορεί να περιοριστεί από τα αιτήματα του ρεαλισμού ή κάποιας -οποιασδήποτε- ιδεολογίας». Το θέατρο δεν οφείλει να είναι πολιτικό;

«Μπορεί να γίνει πολιτικό, αν χρειαστεί. Γιατί να κόψεις το χέρι σου αν χρειάζεται να διευθύνεις την ορχήστρα;».

  • Εχετε κατηγορήσει τον Τσέχοφ ότι εξιδανίκευσε στα έργα του την αδράνεια. Δεν είναι εξαιρετικά αυστηρή η κρίση;

«Η φόρμα των έργων του είναι κοινότοπη, οικιακή, νωθρή. Συνέβαλε στην υποτίμηση της ανθρώπινης ζωής. Αυτό στόχευε; Ποιος, αλήθεια, γνωρίζει;».

  • Ποιος είναι ο στόχος του «Wrestling School» (Σχολή Ελευθέρας Πάλης) που έχετε ιδρύσει;

«Υπάρχει για να παρουσιάζονται τα θεατρικά μου έργα στον δημόσιο χώρο. Το Wrestling Theater είναι ένα ημι-ensemble, μια… φήμη που προσδιορίζουν οι θεωρητικές μου θέσεις».

  • Δεν συνιστά αντίφαση το γεγονός ότι την ώρα που σας τιμούν σε όλο τον κόσμο, στη χώρα σας παραμένετε ο μεγάλος «άγνωστος»;

«Είναι αναμενόμενο από το πολιτικοποιημένο βρετανικό θεατρικό καθεστώς. Δεν είμαι ανθρωπιστής. Δεν αναμασώ σλόγκαν. Δεν κάνω ανιαρές κριτικές παρατηρήσεις για την κοινωνία. Δεν ψυχαγωγώ τον κόσμο. Οπότε, όπως καταλαβαίνετε, δεν έχω καμία θέση εδώ».

  • Επιμένετε ότι πρέπει να «ξεπεράσουμε την παρόρμηση να κάνουμε πράγματα με ομοφωνία». «Το να τραγουδάμε με άλλους βαρετές μελωδίες, δεν συνιστά συλλογικότητα», διακηρύσσετε. Η ανθρώπινη Ιστορία όμως σας διαψεύδει. Μέσα από συλλογικότητες δεν προχωρήσαμε;

«Τα σλόγκαν σας είναι ενοχλητικά! “Προχώρησε”; Δεν είναι η λέξη αυτή παράφραση της προόδου; Τι είναι πρόοδος; Τα γκουλάγκ; Εχει ενδιαφέρον το πώς έχει αποβληθεί από τη συζήτηση της Δύσης η λέξη “προοδευτικός”, γιατί ζέχνει. Η μοναξιά είναι το πεπρωμένο μας. Ισως θα πρέπει να πάψει αυτό να μας φοβίζει. Αυτό είναι άλλωστε το “υλικό” της τραγωδίας».

  • Δεν είστε αισιόδοξος για τον κόσμο μας;

«Είναι καλύτερο να είσαι απελπισμένος. Να μην προσδοκάς τίποτα. Απαξ και καταφέρεις να ξεφορτωθείς αυτό το βάρος, πιθανώς τότε να γίνεις χαρούμενος και, σε κάποιες περιπτώσεις, εκστατικός».

*Ευχαριστούμε την καθηγήτρια του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Ελση Σακελλαρίδου, για τη βοήθειά της στην πραγματοποίηση της συνέντευξης.

Make a Comment

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Liked it here?
Why not try sites on the blogroll...

%d bloggers like this: